Mbishkrimet shkëmbore të Gjirit të Gramës

Çfarë janë mbishkrimet e Gramës?

Janë tekste të gdhendura në shkëmbin e gjirit nga njerëzit që ndalonin aty, mes tyre detarë dhe punëtorë të gurores. Një studim i botuar në vitin 2007 i daton më të vjetrat në shekullin III p.e.s. dhe e ndjek këtë zakon deri në kohët moderne, kështu që shkëmbi ruan shkrime nga shumë shekuj të ndryshëm.

Autorët e studimit vënë në dukje gjithashtu se tekstet e Gramës u ngjajnë mbishkrimeve që gjenden në shpellat e bregdetit të Italisë së Jugut.

Lutje drejtuar Dioskurëve

Tekstet e lashta greke i gdhendën detarë që ndodheshin në vështirësi. Studimi i vitit 2007 në Revue des Études Grecques i përshkruan si thirrje drejtuar Dioskurëve, binjakëve Kastor dhe Poluks, që shkruesit i bënin për të afërmit e tyre.

Lutje mesjetare dhe një perandor në vitin 1369

Shkrimi vazhdoi edhe pas antikitetit. Mbishkrimet mesjetare që regjistroi ekspedita e vitit 2005 janë lutje që i kërkojnë Zotit të ndihmojë shërbëtorin e tij, dhe njëri prej tyre përmend se perandori bizantin Joan V Paleologu kaloi andej në vitin 1369.

Sa mbishkrime ka?

Nuk ka një shifër të vetme për të cilën të bien dakord të gjithë. Ekspedita franko-shqiptare e gushtit 2005 dokumentoi më shumë se njëqind mbishkrime. Agjencia Kombëtare e Turizmit, në faqen e saj në shqip për gjirin, shkruan se janë regjistruar mbi 1500 shkrime, nga të cilat më të vjetrat janë greke dhe datojnë nga shekujt e fundit para Krishtit.

Meqë dy shifrat ndryshojnë kaq shumë, kjo faqe i jep të dyja, secilën me burimin e vet, dhe nuk shton asnjë total të vetin.

Kush i ka regjistruar

Vizitorët i kishin vënë re tekstet e Gramës shumë kohë para arkeologjisë moderne, ndërsa në vitin 2005 një ekip i përbashkët i studioi në terren. Rezultatet i botuan Hajdari, Reboton, Shpuza dhe Cabanes në Revue des Études Grecques, vëllimi 120 (2007), faqet 353–394, ku renditen këto regjistrime:

• Në vitin 1434, Qiriaku i Ankonës (Ciriaco d'Ancona)
• Në vitin 1861, H. Daumet
• Në vitin 1900, C. Patsch
• Nga 16 deri më 22 gusht 2005, një ekspeditë franko-shqiptare në terren bashkë me Institutin e Arkeologjisë të Shqipërisë, për Corpus des inscriptions grecques d'Illyrie méridionale et d'Épire

Gurore dhe strehë nga stuhitë

Sipas agjencisë së zonave të mbrojtura, shenjat i lanë dy grupe njerëzish: detarët, anijet e të cilëve strehoheshin në gji nga furtunat në det, dhe punëtorët e gurores që punonte këtu në antikitet. Të dy grupet gdhendën emrat e tyre dhe shënime të tjera në shkëmb gjatë kohës që qëndronin në Gramë.

Gjiri dhe shpella e tij mbrohen së bashku si monument natyror. Agjencia e përshkruan vlerën e vendit si shkencore, në gjeomorfologji, histori dhe arkeologji, si dhe edukative, kulturore e turistike.

Si t'i shihni me respekt

Në Gramë, mbishkrimet që shohin vizitorët janë në shkëmbin pranë restorantit të plazhit. Shihini dhe fotografojini, por mos i prekni, mos i gërvishtni dhe mos shtoni shenja: ato janë pjesë e një monumenti natyror të mbrojtur, dhe çdo gërvishtje e re dëmton një dëshmi që ka mbijetuar me shekuj.

Udhëtimi ditor i Tritonit qëndron rreth dy orë e gjysmë në gji. Guida në bord e shpjegon çdo ndalesë në anglisht, shqip ose italisht; kjo faqe nuk premton një vizitë me guidë te vetë mbishkrimet.